Gespannen verwachtingen . . .

. . over ruimtelijke kwaliteit hoogwatergeul Dit jaar kiest het kabinet waarschijnlijk voor de definitieve ligging van de hoogwatergeul tussen Veessen en Wapenveld langs de IJssel. De voorkeursvariant houdt rekening met het bestaande landschap. Voor de verdere invulling van de twee dijken van acht kilometer lang en vier meter hoog zijn er ideeën zat. Ook om er een mooi geheel van te maken, maar nog lang niet alle inwoners van het gebied zijn klaar voor verandering.

De hoogwatergeul tussen Veessen en Wapenveld is een zeer ingrijpende verandering in het landschap. Bij het huis van Arend Bouwman wordt dat direct duidelijk. 'We komen hier ingeklemd te zitten', vertelt de voormalige boer en wethouder die nog steeds actief is in onder meer de agrarische natuurvereniging Veluwe IJsselzoom. 'Daar bij die rij bomen', wijst hij vanaf zijn voordeur, 'op veertig meter van mijn boerderij komt de nieuwe dijk.' Achter de boerderij doemt op achthonderd meter in het oosten de IJsseldijk op. 'Het is begrijpelijk dat de mensen uit het gebied de hoogwatergeul in hun verzet 'badkuip' noemden. Bouwman: 'Je vraagt je af: is het wel veilig? Vroeger kon je met hoogwater het achterland in, nu niet meer.'

Giertanks
Jarenlang is er vanuit het gebied stevig verzet gepleegd tegen de komst van de geul, met een dreigende optocht in 2005 van gevulde giertanks gekoppeld aan tractors naar het hoofdkantoor van Waterschap Veluwe als hoogtepunt. Toch koos de Tweede Kamer in juni 2006 voor de Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier van het kabinet, waarin ook de hoogwatergeul tussen Veessen en Wapenveld is opgenomen. Dat betekende dat er in het 1.400 hectare grote gebied ruimte gezocht moest worden voor een geul van zo'n 500 hectare inclusief beide acht kilometer lange en vier meter hoge dijken.
De eerste fase van het ontwerp voor de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld is nu afgerond, vertelt Jan Bouman, namens het projectteam verantwoordelijk voor het ontwerp. Uit een viertal varianten is een voorkeursvariant gekozen. De geul meandert van een inlaat even ten zuiden van Veessen en even ten noorden van de ecologische verbinding de Wisselse Poort grotendeels via de broeklanden ten westen van Vorchten en ten oosten van de Groote Wetering en Wapenveld naar de inlaat vlakbij de ecologische verbinding de Hattemerpoort. Hij is op zijn smalst - 560 meter - bij Veessen en op zijn breedst in het Wapenveldsche Broek. Naar alle waarschijnlijkheid zal het kabinet dit jaar kiezen voor deze voorkeursvariant.

Principiële keuzes
Bij de keuze voor de geul is rekening gehouden met de ruimtelijke kwaliteit van het landschap. De keuze voor een driedeling in het ontwerp van de geul lijkt logisch als je door het landschap rijdt van de IJsseldijk via Vorchten over de Groote Wetering naar Heerde. Van de kronkelige rivierdijk gaat het landschap over in organisch gegroeide, kleine kavels van de al eeuwen gebruikte oeverwal en de Vorchter Enk, dan via het dorp met zijn op een terp gesitueerde kerk in de lager gelegen broeklanden met veel grotere, strakke en efficiënte kavels. Achter het water van de Groote Wetering, die zorgt voor de afwatering van de voorheen erg natte broeklanden, duiken in de verte de bossen van de Veluwe op. De kavels worden weer kleiner en onregelmatiger op de flanken van de Veluweheuvels.
Ook is bij het ontwerp van de geul rekening gehouden met de wensen van de bewoners van het gebied, vindt Jan Bouman. 'We hebben de bewoners zelf de Nota Ruimtelijke Kwaliteit laten opstellen. Dat is uniek. Daardoor hebben we een gemeenschappelijk referentiekader. Dat betekent dat het ontwerp geen groot en wild programma bevat, want de belangrijkste karakteristieken die de bewoners opgaven zijn rust, donkerte en ruimte. Die kwaliteiten ervaren de bewoners zelf. Ook werden er principiële keuzes gemaakt. Zo bleek dat de meeste mensen openheid zeer belangrijk vinden.'

Fietsroutes
In de tweede fase van het ontwerpproces komt de nadruk op de details te liggen. Dan krijgen bewoners een duidelijker beeld van de werkelijke gevolgen en het uiterlijk van de geul en de dijken die in het gebied komen. Jan Bouman vertelt dat er ontwerpbijeenkomsten georganiseerd worden, waarin bewoners meedenken over wat er gaat gebeuren in hun achtertuin en in hun directe leefomgeving. 'Op structuurniveau ligt er een ontwerp. Nu moeten we doelgerichter en specifieker voor doelgroepen gaan ontwerpen. Hoe het eruit komt te zien en wat de bewoners willen, moet daarbij centraal komen te staan. Allemaal natuurlijk binnen de randvoorwaarden, die er liggen ten aanzien van veiligheid, geld en mogelijkheden.'

Buiten het projectbureau om dragen buitenstaanders al allerlei ideeën aan voor de ruimtelijke kwaliteit die de nieuwe dijken kunnen krijgen. Op initiatief van de Stichting IJsselhoeven en onder begeleiding van het Gelders Genootschap en Het Oversticht zijn ontwerpateliers georganiseerd met bewoners. Het resulterende schetsboek De Dijk... erachter, erop en erover is een ware grabbelton van ideeën. Bijzonder zijn de vele ideeën om het talud van de dijk te gebruiken voor dijkwoningen, hoogstamfruitbomen, hakhout, essenstruwelen, theetuinen of terrassen. Veel plannen zijn ook bedoeld om de dijk begaanbaar te maken voor bewoners en recreanten, zoals een rondje om de op de terp staande kerk van Vorchten en fietsroutes die op en langs de beide kanten van de dijken slingeren.

Inbreng van bewoners
De ontwerpsessies waren bedoelt om de bewoners erbij te betrekken, vertelt Jan Olaf Tjabringa van Stichting IJsselhoeven. 'Je moet zorgen dat mensen zich de dijk eigen kunnen maken. Als ze op de dijk kunnen komen en er iets mee kunnen doen, dan is deze minder bedreigend.' Want volgens Tjabringa is er nog veel onvrede over de voorkeursvariant. ‘Die onvrede moet meegewogen worden in het ontwerpproces’, stelt Maarten de Vletter van het Gelders Genootschap. 'Wij wilden samen met omwonenden zoeken naar de mogelijkheden om de dijk minder vreemd, minder bedreigend te maken. De buitenkant van de dijk mag een scherp, technisch profiel krijgen, maar aan de binnenkant van de dijk moet je rekening houden met de mensen die er achter komen te zitten. Daar kan je het talud nuttig en leuk in richten voor de omwonenden, met een boomgaard met een pad erdoorheen dat de dijk op loopt of juist met privétuinen. De dijk moet een deel van het dorp worden. Bij Veessen is dat van oudsher zo. De dijk ís het dorp, met allerlei bedrijvigheid en vormen van wonen erop en eraan.' Dan krijgen de bewoners volgens De Vletter pas het idee dat de dijk ook van hen is, want volgens hem is er in de eerste fase van het ontwerpproces niets met de inbreng van de bewoners gedaan.
Bouman van het projectbureau ziet dat anders. 'Wij hebben de mensen uit het gebied ook uitgenodigd om met ideeën te komen. Als we geen ideeën wilden, hadden we ons wel stil gehouden. In de voorkeursvariant is op advies van de bewoners gekozen voor een bepaalde overstromingsfrequentie, is een ligging ten oosten van de Groote Wetering aangehouden en zijn er twee hoogwatervrije bruggen opgenomen.' Juist omdat de direct betrokkenen, bewoners en grondeigenaren vlak langs de dijk afhoudend reageren, is het nodig om als projectbureau behoedzaam te opereren. 'Uiteraard probeer je er al ontwerpend uit te komen, maar in wiens belang is het om ideeën door te drukken als de bewoners toch al niet zo enthousiast zijn over de hoogwatergeul?'

Ecologische verbindingszone
De boeren in het gebied willen graag meedenken en meedoen, vertelt gewezen boer Bouwman. 'We zouden langs de Groote Wetering een ecologische verbindingszone willen maken tussen de ecologische poorten van Wissel en Hattem. De agrarische natuurvereniging Veluwe IJsselzoom zou het beheer daarvan goed kunnen doen. Het zou prachtig zijn als wij die opdracht krijgen van Rijkswaterstaat. Dat betekent een alternatief inkomen voor de agrariërs.'
De verwachting van de gebiedsontwikkeling die gaat beginnen rondom de twee dijken die worden gebouwd, is dus hoog. 'Met zo'n gebiedsontwikkeling kun je het gebied op de kaart zetten', vindt Tjabringa. 'De meerkosten daarvan moeten gedragen worden door het project', stelt De Vletter. 'Je zou kunnen denken aan een gebiedsfonds, daar moet echt inhoud aan gegeven worden.' Tjabringa twijfelt. 'De technische en financiële randvoorwaarden zijn niet duidelijk. Er zijn vooralsnog geen boeren die op een terp willen zitten, en het is de vraag of de overheid dat gaat betalen.'
Bouman van het projectbureau erkent dat de gebiedsontwikkeling mogelijkheden biedt om een impuls te realiseren. 'Maar veel mensen willen geen gedoe. Bewoners die direct aan de dijk wonen, willen geen fietspad langs hun achtertuin. Wat betreft de gebiedsontwikkeling moet helder zijn dat die er vooral is voor de mensen die hier wonen en werken. Het gaat niet alleen om ideeën maar ook wie het duurzaam in stand gaat houden. Het rijk en de provincie zijn straks weg. Bij al die ideeën die er nu zijn, is de gemeente naast de bewoners zelf de belangrijkste speler. Samen zullen ze de ambities moeten borgen op de lange termijn.'

Theehuis of terras
Bewoner Bouwman ziet ook nog veel onvrede bij bewoners en boeren, maar hij wil zelf liever niet achterom maar vooruit kijken. Hij ziet de hoogwatergeul ook als een mogelijkheid om de recreatieve infrastructuur in het gebied te verbeteren. 'Er komen hier de laatste jaren ontzettend veel fietsers. Het fietspontje tussen Vorchten en Wijhe is drie jaar geleden in het leven geroepen, en het afgelopen jaar zijn er meer dan twintigduizend mensen overgestoken. Het zou prachtig zijn als de horeca daar van kan profiteren, met een theehuis of een terras. En de boeren kunnen aan de weg hun streekproducten te koop aanbieden.'

Daarmee lijkt het ontwerpproces rondom de hoogwatergeul tussen Veessen en Wapenveld uit te monden in een klassiek dilemma. Enerzijds zijn er bewoners als boer Bouwman, die zoeken naar mogelijkheden om het gebied te verlevendigen en nieuwe markten aan te boren voor boeren en bewoners. Anderzijds zijn er mensen die gefrustreerd zijn door de komende hoogwatergeul en liever zo min mogelijk poespas ervaren. Binnen die tweespalt zal de ruimtelijke kwaliteit van de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld uiteindelijk zijn vorm krijgen.

Trefwoorden:

reacties

reageren

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.